آن جزاء است و مراد از جمله * ( « مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَه خَيْرٌ مِنْها » ) * اين است كه كسى كه عمل نيك كند جزايى دارد بهتر از آن عمل نيك ، چون عمل هر چه باشد مقدمه است براى مزد و جزاء ، كسى با خود عمل كارى ندارد ، هر عملى را انجام مىدهد براى نتيجه و اثر آن است ، پس غرض و غايت هر عملى از مقدمه بهتر است . و از ظاهر سياق برمىآيد كه مقصود از فزع در جمله * ( « وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ . . . » ) * فزع بعد از نفخه دوم صور است ، نه نفخه اول ، در نتيجه آيه شريفه همان معنا را مىدهد كه آيه « لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ » « 1 » در مقام آن است . * ( « وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * كلمه « كبت » از كب به معناى به رو انداختن كسى است ، پس در حقيقت عملى است كه بر شخص واقع مىشود ، نه بر روى او و اگر نسبت آن را به روى آنان داده ، از باب مجاز عقلى است و گر نه اصل آن « كبوا على وجوههم - بر رويها افتادند » بوده است . و استفهام در جمله * ( « هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * استفهام انكارى است و معنايش اين است كه « لا تجزون الا . . . » ، يعنى جزا داده نمىشويد مگر خود آن عملى كه كرده‌ايد ، خود آن عمل برايتان مجسم مىشود و گريبانتان را مىگيرد ، پس هيچ ظلمى در جزاء و هيچ جورى در حكم نيست . اين دو آيه در مقام بيان طبيعت حسنه و سيئه است ، طبيعتى كه از نظر جزاء دارند ، پس در اين دو آيه حكم كسى بيان شده كه فقط عمل نيك دارد ، يا تنها عمل زشت دارد ، اما كسى كه هم از آن اعمال دارد ، و هم از اين ، حكمش در اينجا بطور اجمال فهميده مىشود و اما تفصيلش در جاهاى ديگر آمده است . * ( « إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِه الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَه كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ » ) * اين آيه تا آخر سوره كه سه آيه است خاتمه سوره است و اين حقيقت را بيان مىكند كه دعوت حق بشارت و انذارى است كه در آن حجت بر همه تمام مىشود و كار مردم به گردن رسول خدا ( ص ) نيست او تنها مامور است و اما زمام امر دست خداست ، به زودى آيات خود را به ايشان نشان خواهد داد و آن را خواهند شناخت و خدا از اعمالشان غافل نيست .

--> ( 1 ) فزع اكبر اندوهناكشان نمىكند ، و ملائكه به ديدارشان مىآيند و مىگويند : اين همان روزى است كه وعده اش را به شما مىدادند . سوره انبياء ، آيه 103 .